miercuri, 16 decembrie 2009

pras

puti-sung skr

marți, 1 decembrie 2009

http://romi.nb.rs/rom/romano-lil.php?

Romano Lil
Dragoljub Acković, autori ekspozitako Romano Lil thaj korespodenti e Themutne lilavnekheresko Srbia ano kreiribe romane digitalizuime khedutnipasko, bahamingja paše evropaki thaj digitalni prezentacia, romano hramimo barvalipe te prezentuinolpe ini jekha ekspozita ano Beogradi kotar Lumiako dive e Romengo thaj jekhberšeske prezidiuba Srbiako e Dekada inkluzia e Romengi 2005 - 2015. Ekspozita organizuingja Themutno lilavnokher Srbia ano aprili 2009. ani galeria Themutna bankaki Srbia, telo patronati Ministribasko kulturako RS.






Lilavnipe e Romengo

Romani kulturaki tradicia savi maj angle vakarelape, siola barvalo ini baro repertoari vakaribasko thaj mothavibasko sa žanrengo, e folklorno para­misjenda dži aver aver paramisia, sa dži vakeribaske pherjale proze. Kotar romane legende šaj te ulava nekobor anglune teme, sar so ston paramisia kotar soji Romengo, kotar olenge zanatia, kotar bisakova diveske bukja. Paramisia kotar akala motivia siton khupatno manginutnipe sa Romengo ini šaj te ašunenpe ani bufljardi lumia.

Majpurano teksti pi romani čhib ikaldo 1537. beršeste ani Angluni pustik prezentuibe e džanibe, kasko autori Endrju Borde. Lafi kotar 15 rigutne vaš save e siguripa šaj te konstatuinolpe kaj hramingja daj dženo savo na džangja romani čhib, numa save ini avdive šaj te haćarenpe. Romano hramimo lafi ani Srbia thaj aver phuvja, ano pašutno nakhutnipe sine anglno bisakovadiveske bukja. Ano pharipe, adjahar konstatacia sitoj ini vaš avdisetuno vakti. Ani Srbia džene save hraminena pi romani čhib ini avdive šaj te genenpe. Kotar akava manglape te vakarolpe ini fakti kasj bu­tipe olenda hraminena pi srbikani čhib, a palo odova nakhavena pi romani.

A ini odova hari romane themutne hramibasko, so pi romani jase ani nesavi aver čhib hramimo, nane pindžardo publkake ani Srbia, a esavko situacia ini e aver phuvjenca. Gina Ranjičić, angluno romano lilavno ani Srbia, hramingja ano maškaribe e dešudujte šelberšipasko, numa ani Srbia uli pindžardi ko agor nakhle ini ano anglalipe akale šelberšipasko.

Produkcia pustikengi kotar Roma, adjahar hari ini kaj angluni pustik kotar Roma pi srbikani čhib ikaldi 1803. beršeste telo anav Stemotografija, sireč opisanije načalnogo proishoždeenija Ciganov madjarski s nekimi pripoved­kami. Pustik savu hramingja Petar Asi-Marković, pindžardo dženo Srbikana khangiraka komunako ano Budim, pustik savi siola tekstia romane prozake themutne barvalipa. Ano akala paramisia, o Roma prezentuime majbut prekal odole vakteske sajekh stereotipia kotar on, numa Asi Marković mothavela ini kotar pozitivno persone maškar Roma. Angluni sitoj Ciganija jase Cigani i njihove dosetke u narodnim pripovedkama. Ano akala paramisia, o Roma prezentuime majbut prekal odola vakteske stereotipia kotar on, numa Asi – Marković mothavela ini pozitivne persone maškar Roma. Injavardeš berša palo Asi-Markovićeski pustik, ikljona anoNovi Sad duj khedutne pustika pherjale tekstjenge kotar Roma. Angluni sitoj Ciganija jase Cigani i njihove dosetke u narodnim pripovedkama (Ano ikalibe lilavnokher thaj stamparia Braće M. Popović, Novi Sad, 1891), dži kaj aver siola anav Ciganski život-Khedutni pustik e 135 pherjale paramisenca kotar Roma thaj olengo gndipe.

Themutno prozako thaj poetsko barvalipe e Romengo ani Srbia majčače purano kobor ini akava them ano akala thana- so sikavela šelutne berša. Romane prozake barvalipa ani srbia ini pana ano aver thana, majbut adikargjape Tihomir Djordjević, a themutne romane gilenca olesko phral Vladimir. Poulavde šaj te leparolpe khedipe romano prozako thaj poetsko barvalipe ani nakhutni Jugoslavia, savo kergja Rade Uhlik. Ov skoluingjape ano Beogradi, a jekh vakti djivdingja ini ano Niš. Oleske sine bahtardipe ano Prijedor 1937., ani stamparia David Štrpac, te ikalol anlguni khedutni pustik themutne gilenca e anavea Romane gilja. Rade Uhlik ano Beogradi hramingja ini nekobor deštine paramisia thaj legende pi romani thaj srbikani čhib, a ikalgja olen ani khedutni pustik Romane paramiča (Prijedor, 1940).

Prozako thaj poetesko barvalipe - gilja, muzika, khelibe, diso tradicionalno paćavibe, numa ini poulavde zanatia savenda disave sine hramime e artistikane semniba - sa odova romano them lela kotar Indija ini angja ani Srbia.

Ano baro beršengo phiribe e bilačhipasta dži pedozoralipe, prmiba thana, kultura, čhib, religia, akava them araklja dži avdivesutne dive but odova so lela e thanesta savesta alo. O Roma mardepe e bare tradipa thaj ačhile djivde e koncentraciono logorenda. Mudarpe Romengo ano Dujto lumiako mareba, poulavde ano logoria thaj phanibe, kergja inspiracia jekhe gendoske romane autorenge vaš olengo artistikano hramibe. Dikhljaripa akaja tema, nekobor romane lilavne ani lumia hramingja bare artistikane pustika, a si ini nekobor antologie akala poeziake.

Numa ano ponevo vakti, o Roma prminde poro dikhipe prekal kulturako bibistaribe. Akava prmibe angja ini anglune romane artistia- lilavne, piltaria, grafičaria, vajaria, teatroske artistia. Lilave, sar ini sajekh, sine majpindžarde.

Artistikani poezia pi romani čhib ani Srbia, poneva dataki. Angluni khedutni pustik pi romani čhib amende, telo anav Rom rodel than talav kham, ikalgja Rajko Djurić 1969. ano Beogradi. Ano diso pobut e saranda beršenda, kobor gelo odole vaktesta, ani Srbia ikaldo nekobor deštine adjahar pustika, maškar save ini štar antologie romana poeziake.


Dragoljub Acković (1952, Osipaonica uzo Smederevo). Pedi profesia etnologi thaj politikologi, doktorant Masskarthemutne doktorsko studie romologiake ano Univerziteti ECPD. Autori gendoske tekstjengo thaj pustikengo save vakarena kotar aver aver romane problemia. Redaktori sto romane programesko ano Radio Beograd. Formiringja ini direktori sito Biphangla Radio Televiziako Khrlo e Romengo, a legargja ini gendoske žurnalia pi romani čhib. Dženo sito jugoslaviake PEN klubesko thaj dženo Amalipaske lilavnengo e 1997. beršesta. Aktivno dženo Komisiako vaš dikhipe djivdipe thaj adetja Romenge ano SANU.

luni, 30 noiembrie 2009

Lectia despre cerc/O sikhiardimos le angushterinesko

Ramolpe kishaiate ek angushterin
pala kodoia chinelpe ande donde,
sea kodolasa pendehlineski rovli shingardiolpe ande duiende.
Pala kodia perelpe ande`l changende
pala kodea perelpe ande`l kuya-changa.
Pala godoia mardiol e kishai le chikatesa
thai mangiol khemiben le angushterineske.
Kadiki.






Se desenează pe nisip un cerc
după care se taie in două,
cu acelasi băt de alun se taie in două.
După aceea se cade in genunchi,
după aceea se cade in branci.
După aceea se izbeste cu fruntea nisipul
si i se cere iertare cercului.
Atât.

autor:Nichita Stanescu
tradus de :Naayram
Comentariul meu: Cercul-simbolul sfinteniei.I se cere de fapt iertare Sfintiniei, de orice tip ar fi ea-umana sau Divina.
O angushterin o sikhavimos/ramomos/jelo le Devlesko.Le Devleske mangiol o mukhimos/khemiben le bezehengo.

sâmbătă, 28 noiembrie 2009

Romano dialecto Burgenland

http://burgenland-roma.at/soziobgld/Selbstbewusstsein/B95trin.htm

Trin tschore fatschuvtscha samahi



Klicken Sie bitte hier um die Erzählung in deutsch zu lesen.

O haburi ar sina taj amen ando Schtacko garude samahi. Mri daj taj lakeri daj naschi pele, mint o harengere, kada le Romen and' astarnahi, mekle len naschi tel dschal. Te uso gadsche latscho nipo sina. Mro dad taj mra babakro mursch uso nimci sina.
Duach o vescha gelo dschi ando jek gav. Odoj ando vesch and'ek tscharko tikno phusano gadschikano kher sina. Mri baba dschalahi te schmuginel, kaj len te hal sina. Te o harengere dschanlahi, hot odoj Roma atschen. Kada mri baba te hal anlahi, te le hareskro delahi, kaj te na la phukal. Sar mro dad upre pelo, hot odoj ando Schtacko atschen, me na dschanav. Kher lo sina usar i front taj rodija len. Leskre dade taj daja le fatschuvtschenca ando logeri legede. On sina schov vaj efta tschvore. Trin pal ale, o kola odoj mule, vaj tharde ule. Mro dad ando trandatrineskro bersch imar uso nimci gelo. Buter Roma, save imar akor andi ischkola gele, uso nimci sina. Ham ando schtarvaldeschudujto bersch usar o nimci ando logeri len legede. Mre dade na legede, mint ando Rusto andi front lo sina. Dosta pal aja ertschavi cajt.

Mri phen, me taj mro phral odoj upro them ajam. Jefkar papal mro dad kher sina ando schtar-valdeschuschtarto bersch, ham iste Betschiste ladija andi Lobau. Odola divesa pedar Betschiste but bombn tel tschikerde taj odoj mulo. Sina lo bischuschov berschengero. Afka mri daj trin fatschunca pal atschini. Sar schunde, hot o haburi ar hi papal kher gele. Khere trin khera, Romane terde mekle, jek baruno kher terde mekle. Mri daj amenca odoj usi muam at-schlahi. Mri muam ando KZ Lackenbach sina. Oj li sivlahi. Mri daj mursche peske lija taj Boslinate cidija. Mra phenja taj mre phrale peske lija. Me usi mri muam atschijom. Mri muam bokreti bikenlahi taj kartschi le rajenge upre tschalavlahi. Kada i mischa ar sina, o raschaj mindig and' amen loninlahi upre kafe taj reteschkija. Akor papal kher manca dschalahi oda dugo drom. Ando kurko jefkar uso umlino te thol dschalahi. Me le grastenge cuj dikahi, upro rito sar han. Te roka len sina. Use oja na meklahi man o monari, mint schaj man dandertscha-hi. Ando umlino man lenca lelahi taj sikavlahi mange sar o roscho elim ol. O monari latscho manusch sina. Ov afka use mande sina, sar mro dad te ujahi. Uso monari schukar divesa terdschivtschom, so use mri muam somahi. Te lakero phral kurkeskero use late avlahi. Oda andri bar i sir cilon halahi. Te but thardi taj muschto pilahi.

Jek di putertscha i muam pro mauntl taj sitscha mange harni holef taj subujn. Kurkes-kero urtschaja man schukar taj geli manca uso fotograf. Oda mero umlino atschlahi. Tel man lija taj Erbate kipi kertscha. O kipo meg akan mande hi.

Kada o Linai ar sina, iste andi ischkola gejom. Taschka mange sitscha, so pedar i lapicka schaj ledschahi. Odoj kesdintschom andi ischkola te dschal. O gadsche bi diknahi, kada me duach o gav andi ischkola dschahi. Adi dschanav, so pumenge o gadsche gondolinlahi. Mint anglo haburi, romane tschave na tromanahi vidschik andi ischkola te dschal.

Me balutno somahi taj meg som. Ham te pisinel iste tschatschon siklijom. O meschteri pentscha mange: "Liker tro balutno va pedar o schero taj siklov afka te pisinel!" Latscho jek kurko pekamlo mange, akor na pekamlom mro va pedar o schero buter te likerel. Afka tschat-schon siklijom te pisinel. O kola butscha schaj te baluton kerahi. Ando erschti bersch phare man kerahi ando lejsinschago. Kher nana niko, ko man schaj sikatschahi. Ham o meschterri na mekla man beschlo, upre uschtschitschom andi dujti klas. Adaj nasvalo meschteri sina. Use odoleste pal planate i vora khetan schuscharahahi taj akor sikavlahi amen te pisinel, te lesinel, taj te genel. Trin raklore taj me somahi.

Wir waren drei arme Kinder
Der Krieg war aus und wir waren in der Steiermark versteckt. Meine Mutter und ihre Mutter sind davongekommen, denn die Gendarmerie ließ sie davongehen. Auch bei den Gadsche waren gute Leute. Mein Vater und der Mann meiner Großmutter waren bei den Soldaten. Durch die Wälder ging es bis ins Dorf. Dort im Wald in einem Graben war ein strohgedecktes Bauernhaus. Meine Großmutter ging schmuggeln, damit sie zu essen hatte. Auch die Gendarmerie wusste, dass dort Roma wohnten. Wenn meine Großmutter Essen brachte, gab sie auch dem Gendarmen, damit er sie nicht verriet. Wie mein Vater draufgekommen ist, dass sie in der Steiermark wohnen, weiß ich nicht. Er war von der Front zuhause und hat sie gesucht. Seinen Vater und seine Mutter mit den Kindern haben sie ins Lager gebracht. Sie waren sechs oder sieben Kinder. Drei sind zurückgekommen und die anderen sind dort gestorben oder wurden verbrannt. Mein Vater ging im 33er Jahr schon zu den Soldaten. Mehrere Roma, die damals schon in die Schule gingen, waren bei den Soldaten. Aber im 42er Jahr wurden sie von den Soldaten weg ins Lager gebracht. Meinen Vater haben sie nicht (ins Lager) gebracht, weil er war in Russland an der Front. Genug von dieser schlechten Zeit. Meine Schwester, ich und mein Bruder sind dort auf die Welt gekommen. Einmal war mein Vater wieder zu Hause im Jahr 44, aber er musste nach Wien fahren in die Lobau. Dieser Tage wurden über Wien viele Bomben abgeworfen, und er starb dort. Er war 26 Jahre. So ist meine Mutter mit drei Kindern zurückgeblieben. Wie sie gehört haben, dass der Krieg aus war, gingen sie wieder heim. Zuhause hatten sie drei Roma-Häuser stehen, ein Steinhaus haben sie stehen lassen. Unsere Mutter blieb mit uns dort bei meiner Tante. Meine Tante war im KZ Lackenbach gewesen. Dort hat sie genäht. Meine Mutter nahm sich einen Mann und zog in einen anderen Ort. Meine Schwester und meinen Bruder hat sie zu sich genommen. Ich blieb bei meiner Tante. Meine Tante verkaufte Blumen und legte den Damen die Karten. Jeden Sonntag ging sie mit mir 5 km in die Kirche. Nachdem die Messe aus war, lud uns immer der Pfarrer ein auf Kaffee und Strudel. Dann ging sie wieder mit mir den langen Weg nach Hause. Einmal in der Woche ging sie zur Mühle waschen. Ich sah den Pferden zu, wie sie auf der Wiese fressen. Auch einen Fuchs hatten sie, zu diesem ließ mich der Müller nicht, weil er mich beißen hätte können. Er nahm mich in die Mühle mit und zeigte mir, wie das Getreide gemahlen wird. Der Müller war ein guter Mann. Er war so zu mir, als wäre er mein Vater gewesen. Bei dem Müller habe ich schöne Tage erlebt, als ich bei meiner Tante war. Auch ihr Bruder kam sonntags zu ihr. Der hat aus dem Garten Zwiebel als Ganzer gegessen. Auch viel Schnaps und Most hat er getrunken. Eines Tages trennte die Tante den Mantel auf und nähte mir eine lange Hose und einen Rock. Sonntags zog sie mich schön an und ging mit mir zum Fotografen. Der wohnte neben der Mühle. Er hat mich aufgenommen und machte in Oberwart die Bilder. Das Bild habe ich jetzt noch.
Als der Sommer aus war, musste ich in die Schule gehen. Eine Tasche hat sie mir genäht, die ich über die Schulter tragen konnte. Dort fing ich an in die Schule zu gehen. Wie die Gadsche geschaut haben, als ich durch das Dorf in die Schule ging. Heute weiß ich, was sich die Gadsche gedacht haben. Denn vor dem Krieg durften Romakinder nicht überall in die Schule gehen.

Ich war Linker und bin es noch. Aber das Schreiben musste ich rechts lernen. Der Lehrer sagte zu mir: "Halte deine linke Hand über den Kopf und lerne so schreiben!" Gut eine Woche habe ich gebraucht, dann musste ich meine Hand nicht mehr über den Kopf halten. So habe ich rechts schreiben gelernt. Die anderen Arbeiten konnte ich auch links machen. Im ersten Jahr habe ich mich im Lesen schwer getan. Zu Hause war niemand, der es mir zeigen hätte können. Aber der Lehrer ließ mich nicht sitzen, ich bin in die zweite Klasse aufgestiegen. Da war ein kranker Lehrer, bei dem haben wir nachmittags den Hof zusammengeputzt, dann hat er uns schreiben, lesen und rechnen gelernt. Drei Buben und ich waren es.

In: Dieter W. Halwachs: Amaro Vakeripe Roman hi. Unsere Sprache ist Roman. Texte, Glossar und Grammatik der burgenländischen Romani-Variante. Klagenfurt: Drava-Verlag, 1998.

luni, 23 noiembrie 2009

Guldi bar mire phurengiri

La baria mire phurengi hinla gudle phaba
Si te kamav tut bar mire papengi sab mire divesa
Tute ka avau ande tute kamau te merau.
Avau, avau ajukerman, thorman,ma bisterman.
Akharman, arman deman, thai tute thirdeman.

Numele divin romano

Devla-Doamne! Asa isi incepe rugaciunea orice rom de pe fata pamantului.Putini dintre noi cunosc istoria acestui Nume.Sa incercam sa-i patrundem misterele:

Del-Dumnezeu -forma cea mai cunoscuta.Aceasta este o forma prescurtata si ar trebui scris:DE``L.De ce?

Decodificare:

A. Devl +esko-al lui Dumnezeu.
B. Manush +esko-al omului.
C. Devl +ikano-Dumnezeiesc(adjectiv)
D. Manush +ikano-omenesc(adjectiv)
E. Devl+ a- Dumnezeu+le/ sufixul``a`` determina cazul vocativ.
F. Manush+a-omule!(vocativ)
G. Devl+a-Doamne!(vocativ)
H. Devl+oreia!-Dumnezeiasule!(vocativ)-o forma intima de adresare specifica romilor.
I. Devl+estar- de la Dumnezeu.
J. Manush+estar-de la om.

Vedem aici ca forma corecta gramatical este DEVL.Dar pentru usurarea pronuntiei s-a ajuns la forma Del.
De asemenea exista la unele triburi romane si forma DEVEL-care este de fapt cea originala indiana.

In India antica Deva insemna Zeitate.Radacina cuvantului este ``div``-
``stralucire``.Din acest nume rezulta si cuvantul romano ``dives`` -ziua, care s-a transformat in:
Dives-gives-gies-ghes.
Multe triburi romane si astazi pronunta ``dives``.Aceasta forma de pronuntie se pastreaza si astazi in India.
De asemenea multe dialecte romane aplica numele de ``del`` cerului.In Rig-Veda
Creatorul universului se numeste Dyaus Pitr-Cerescul Tata.Numele Dyaus provine din radacina ``div`` mai-sus mentionata.
Avem urmatoarea schema:

radacina sanskrita div>>>>dev(stralucire) produce :
SANSKRITA
Dev-Dumnezeu/Inger/Faptura divina
Dyaus-Cer
Divas-Ziua

ROMANI
Devel-Dumnezeu
Del-Cer
Dives-Ziua

Vedem de aici ca Lumina este atribuita divinitatii ,deoarece ``dev`` =``stralucire`` in sanskrita.
In India zilelor noastre Dumnezeu se numeste Denevala care ar fi tradus:Daruitorul.
Acest nume se aplica foarte bine in schema de mai sus deoarece ``Del``-forma constransa cea mai intalnita in romani mai inseamna ca verb ``el da , ofera``, iar daca ar fi sa traducem ``Denevala`` in romani am obtine ``Dinivalo`` cu acelasi sens, ``vala``(hindi),``valo``(romani) fiind un sufix indian care se aplica la substantive si verbe.Exemple:
1.Bar+valo=piatra/mare+valo=bogat.Se pare ca primii romi masurau bogatia dupa cantitatea de pietre pretioase-lucru ce este valabil si acum in India.Precizez ca interpretarea cuvantului ``barvalo`` imi apartine.
2.Rata+valo=sange+valo=certaret-cel care provoaca crima /sangeros.
3.Hohav+valo=minciuna+valo=mincinos


Manush- deasemenea insemna om in sanskrita.In traditia indiana MANU este tatal tuturor oamenior si primul rege care a guvernat Terra .Mai este cel care a salvat rasa umana de la potopul universal.Sufixul ``ush`` de la Manush in sanskrita desemneaza fiintele vii.

Cuvinte indiene cu radacina ``dev``:

Devero-templu in limba Rajahstani
Devalaya-altarul unei fiinte spirituale/altarul lui Dumnezeu; toate templele brahmanice au fost numite deva-laya. Laya are in acest cas semnificatia unui loc unde toate lucrurile inferioare se transforma in elemente superioare.
Devasthana-in limba Kannada inseamna tot templu:deva+sthana=loc

Cu speranta ca v-am edificat va las cu Deva!
Autor:Naayram

miercuri, 18 noiembrie 2009

The meaning of the Roma name

The origin of the name ``rom`` is in sanskrit/prakrit: rama: a lover, husband, spouse /ramaṇa:• m. a lover, husband,pleasing, charming, delightful (Monier-Williams Sanskrit-English Dictionary).In our days also, are used the both forms ``rom`` or ``ram``.Other indian forms:ramanah (Pkt. ramano ,ravannu) ranu, ravan (dialect).In our days in Kashmiri language the word ``run`` means husband.
In my opinion there are no link with the ``dom`` or ``lom``-because in Mahabharata is noted the word ``Ramana`` as an plural name of a people,of a nation.This discovery (about the romana people of Mahabharata belongs to me, i am the first who made it)
Writted by me, Naayram.